เกษตรธรรมชาติ
เกษตรธรรมชาติ โดย รศ.รินทรา ทิมา
เกษตรธรรมชาติเป็นระบบการผลิตพืชและสัตว์โดยการจัดการให้สิ่งมีชีวิตทั้งหลายในแปลงปลูกพืชมีบทบาทในการสนับสนุน ส่งเสริมการเจริญเติบโตและสร้างผลผลิต รวมทั้งการป้องกันภัยและรักษาผลผลิตให้แก่พืชปลูกเพื่อประโยชน์แห่งมนุษย์ ซึ่งการทำการเกษตรธรรมชาติมีหลักการที่สำคัญดังนี้
1. ความอุดมสมบูรณ์ของดิน เป็นสมบัติของดินที่เหมาะสมกับการเจริญเติบโตของพืชที่ปลูกทั้งทางกายภาพ เคมีและชีวภาพได้แก่การระบายถ่ายเทอากาศที่ดี ดูดซับและเก็บกักน้ำและธาตุอาหารไว้ได้พอเพียงกับความต้องการของพืชและชีวิตในดิน มีชีวิตต่าง ๆ ที่สามารถบริโภค ย่อยสลาย ปรับเปลี่ยนสารอินทรีย์ให้อยู่ในรูปที่พืชใช้ประโยชน์ได้อยู่เสมอ หลักการในการทดแทนความอุดมสมบูรณ์ของดินที่สูญหายไปจากการนำผลผลิตไปจากแปลงปลูกซึ่งเดิมเคยทดแทนด้วยปุ๋ยที่เป็นสารเคมีที่สังเคราะห์ขึ้น เพื่อเติมความอุดมสมบูรณ์ให้แก่ดินนั้นกระทำได้โดยการใช้อินทรียวัตถุและชีวิตในดินเป็นตัวจัดการให้ดินมีความอุดมสมบูรณ์อย่างพอเพียงต่อการเจริญเติบโตและสร้างผลผลิตของพืชปลูก
2. การควบคุมศัตรูพืช เมื่อพืชซึ่งเป็นอาหารเจริญเติบโตอยู่ ณ ที่ใด ย่อมมีผู้บริโภคและผู้สลายสารอินทรีย์อยู่ด้วยเสมอ เพื่อสร้างสมดุลในระบบนิเวศ ทำให้พืชซึ่งเป็นผู้ผลิตอาหารถูกทำลายเป็นอุปสรรคในการเจริญเติบโตของพืช เรียกอุปสรรคต่อการเจริญเติบโตของพืชนี้ว่าศัตรูพืช การเพาะปลูกในระบบการเกษตรที่พึ่งพิงสารเคมีนั้น ทำให้มีการใช้สารเคมีเพื่อควบคุมศัตรูพืชในปริมาณมากและหลากหลายชนิดก่อให้เกิดปัญหาต่าง ๆ ตามมา ดังนั้นการทำการเกษตรธรรมชาติจึงใช้อันตรกิริยาในชุมพืชและชุมชีพเพื่อควบคุมศัตรูพืชให้ต้นพืชสามารถให้ผลผลิตได้อย่างมีคุณภาพดี ไม่เสียหายเนื่องจากศัตรูพืช
แนวทางการจัดการโดยกระบวนการของเกษตรธรรมชาตินั้นเริ่มต้นที่ดินซึ่งเป็นที่อยู่ของพืช ปรับปรุงให้เป็นดินมีชีวิต เป็นแหล่งอาหารของพืช ทำให้พืชแข็งแรง สร้างผลผลิตที่มีคุณภาพ ป้องกันอันตรายจากศัตรูให้กับพืชปลูก สร้างสมดุลในระบบนิเวศของแปลงปลูกโดยอาศัยชีวิตหลากหลายที่ถูกจัดการให้อยู่ร่วมกับพืชปลูกอย่างมีประสิทธิภาพต่อการดูแลรักษาและป้องกันภัยให้พืชปลูก
จากแนวคิดข้างต้นทำให้เกษตรกรจำนวนหนึ่งได้ทำการเกษตรแบบธรรมชาติโดยการพึ่งพาตนเองสร้างระบบนิเวศในฟาร์มและในดิน แนวการบริหารในรูปแบบวนเกษตร เกษตรผสมผสาน ทำไร่นาสวนผสม เพื่อดำเนินการผลิตในแนวทางธรรมชาติ แนวคิดที่สำคัญของเกษตรธรรมชาติ มีดังนี้
1. เป็นการผลิตที่รบกวนกระบวนการทางธรรมชาติน้อยที่สุด กระบวนการผลิตที่ประกอบด้วยการปฏิบัติดังนี้
1.1 การไม่ใช้สารเคมีทุกชนิดไม่ว่าปุ๋ยหรือสารกำจัดศัตรูพืชกับดินและพืช เพื่อลดอันตรายที่เกิดจากสารเคมีที่เป็นพิษกับสิ่งที่มีชีวิตทั้งมวล เพื่อให้ชีวิตทั้งหลายดำรงอยู่ได้ ทั้งสัตวชาติและพฤกษชาติมหัพภาคและจุลภาค
1.2 การปลูกพืชสมุนไพรเพื่อป้องกันกำจัดศัตรูพืช ธรรมชาติของการอยู่ร่วมกันของพืชแต่ละชนิดจะขับสารออกมาจากใบ ลำต้นและราก ทำให้มีสารต่าง ๆ แพร่กระจายอยู่ในดินและในอากาศ สารเหล่านี้เป็นตัวคัดเลือกการอยู่อาศัยร่วมกันของพืชต่าง ๆ พืชที่ผลิตสารที่ไม่เป็นพิษต่อกันในทางตรงกันข้ามกลับช่วยเหลือกันย่อมสามารถอยู่ร่วมกันได้
1.3 ไม่ไถพรวนดิน การไถพรวนดินโดยเฉพาะการใช้รถไถจะทำให้เกิดน้ำหนักกดทับดินเกิดดินดานขึ้นในชั้นล่างของดินและการไถพรวนนั้นยังเป็นการทำให้วัชพืชแพร่กระจายไปในบริเวณกว้าง ทำให้ปริมาณกระจายตัวของวัชพืชเพิ่มมากขึ้น
1.4 ไม่กำจัดวัชพืชเพื่อให้วัชพืชคลุมดินและเกิดร่วมกับพืช พบว่าแปลงพืชที่ไม่กำจัดวัชพืชนั้นรากพืชช่วยทำให้ดินร่วนซุยเก็บน้ำและปริมาณวัชพืชลดลงด้วย
2. เป็นการผลิตแบบบูรณาการ เป็นระบบการเพาะปลูกพืชหลายชนิดร่วมกันโดยมีวัตถุประสงค์ดังนี้
2.1 ควบคุมศัตรูพืช โดยอาศัยอันตรกิริยาของพืชในชุมพืชควบคุมศัตรูพืชในแปลงปลูกให้พืชปลูก
2.2 สร้างความอุดมสมบูรณ์ให้แก่ดิน เป็นการจัดการระบบให้มีการเติมอินทรียวัตถุและสิ่งมีชีวิตโดยเฉพาะจุลินทรีย์ลงในดินอย่างอัตโนมัติจากพืชที่ปลูกร่วมกัน
2.3 สร้างรายได้ การเลือกปลูกพืชที่เหมาะสมช่วยให้มีรายได้จากพืชตามต้องการ
2.4 ใช้ประโยชน์ในครัวเรือนของเกษตรกร พืชที่ปลูกเพื่อการใช้สอยแทนไม้กระดาน หรือ เป็นอาหาร รักษาโรค เช่น ไผ่ สน ขิง ข่า ตะไคร้ สบู่ดำ กระชาย เป็นต้น
การจัดการและวางแผนที่ดีจะทำให้ได้ประโยชน์สูงสุดจากการบูรณาการพืชต่าง ๆ เข้าด้วยกัน เป็นการทำการเกษตรผสมผสาน ไร่นาสวนผสม อาจมีการเลี้ยงสัตว์ร่วมด้วยเพื่อให้วงจรของการหมุนเวียนสารอาหารสมบูรณ์ยิ่งขึ้น
3. เป็นการผลิตเพื่อการค้า การผลิตลักษณะนี้มีลักษณะดังนี้
3.1 เป็นการเพาะปลูกแบบเข้มหรือแบบเร่งการผลิต กระบวนการผลิตแบบนี้สามารถเร่งผลผลิตของพืชปลูกที่ต้องการสร้างรายได้เป็นพืชเศรษฐกิจให้มีผลผลิตที่มีคุณภาพและปริมาณพอเพียงเช่นเดียวกับการใช้ปุ๋ยเคมี ทำให้ทำการผลิตเป็นการค้าได้เมื่อใช้พันธุ์ที่เหมาะสม (พันธุ์ที่ตอบสนองต่อชีวิตธรรมชาติและอินทรียวัตถุซึ่งต้องปรับปรุงพันธุ์พืชและคัดเลือกขึ้นมาใหม่ )
3.2 ผลผลิตมีปริมาณและคุณภาพพอเพียง การจัดการและการวางแผนที่ดีด้วยการทำให้มีการหมุนเวียนทรัพยากร ธาตุอาหารในปริมาณมากพอและรวดเร็วทันกับความต้องการของพืช เกิดอันตรกิริยาในการควบคุมการเจริญของศัตรูพืชได้ ย่อมทำให้ผลผลิตมีปริมาณและคุณภาพตรงกับความต้องการของตลาดได้
3.4 ผลผลิตอินทรีย์ มีการจัดระบบการปลูกพืชได้เหมาะสมทั้งการกระจายพื้นที่ปลูกและพันธุ์พืช เพื่อให้เกิดการหมุนเวียนทรัพยากรอย่างเหมาะสมและการควบคุมศัตรูพืช ผลผลิตที่ได้จากระบวนการผลิตนี้เป็นผลผลิตอินทรีย์ เป็นที่ต้องการของผู้บริโภค มีตลาดรองรับทั้งในและต่างประเทศ
4. เป็นการผลิตที่อาศัยกระบวนการจัดการของระบบนิเวศ ระบบนิเวศเป็นชุมชีพและชุมพืชที่อยู่ร่วมกันของสิ่งมีชีวิตที่แตกต่างกันทั้งชนิดและประชากรต่างมีความสัมพันธ์ต่อกันและต่อสภาพแวดล้อมภายในบริเวณหนึ่ง ๆ เกษตรธรรมชาตินั้นเป็นการจัดการให้ระบบนิเวศทำหน้าที่ช่วยการผลิตของพืชปลูกเพื่อเศรษฐกิจได้ดีขึ้น จัดการเพื่อวัตถุประสงค์ดังนี้
4.1 เป็นการผลิตที่ใช้พลังงานตามธรรมชาติให้เกิดประโยชน์สูงสุด เนื่องจากพืชที่เป็นผู้ผลิตถ่ายทอดพลังงานไปยังโซ่อาหารซึ่งเป็นการถ่ายทอดพลังงานของสิ่งที่มีชีวิตเป็นลำดับจากผู้ถูกล่าไปยังผู้ล่า พลังงานถูกใช้หมุนเวียนในแปลงปลูกและคืนสู่พืชปลูกหรือพืชที่สร้างรายได้ หรือพืชเศรษฐกิจก่อประโยชน์ได้สูงสุด
4.2 เป็นการผลิตที่อาศัยความสัมพันธ์กันของสิ่งที่มีชีวิตในแปลงปลูก ความสัมพันธ์ของชีวิตในแปลงปลูกเกิดอันตรกิริยาภายใต้การจัดการที่ถูกต้องเพื่อพืชปลูก เกิดสมดุลขึ้น เป็นความยั่งยืนในการควบคุมศัตรูพืชให้ไม่ทำความเสียหายกับพืชในแปลงปลูก
4.3 เป็นการผลิตที่สร้างการหมุนเวียนของธาตุอาหาร การจัดการที่ดีจะช่วยให้เกิดการหมุนเวียนของธาตุอาหารจากทรัพยากรธรรมชาติอย่างพอเพียงและยั่งยืนในการคืนความอุดมสมบูรณ์ให้แก่ผืนดิน ทดแทนที่พืชนำไปใช้สร้างผลผลิตเพื่อจำหน่าย
4.4 เป็นการผลิตที่ส่งเสริมประสิทธิภาพการถ่ายทอดพลังงาน การจัดการที่ดีจะสร้างชีวิตในระบบนิเวศให้มีความแตกต่างกันทั้งชนิด พันธุ์ ปริมาณและประชากร นำไปสู่การจัดระบบการถ่ายทอดพลังงานในระบบนิเวศอย่างมีประสิทธิภาพ
แนวทางในการทำการเกษตรแบบธรรมชาติ
การทำการเกษตรแบบธรรมชาติเป็นการดำเนินการภายใต้การจัดการและควบคุมสิ่งมีชีวิตโดยเฉพาะจุลินทรีย์ในระบบให้ได้ประโยชน์ตามวัตถุประสงค์ของการเพาะปลูกโดยเลียนแบบธรรมชาติคือปล่อยให้กลไกของชีวิตตามธรรมชาติดำเนินไปเอง มนุษย์รบกวนกระบวนการต่าง ๆ ให้น้อยที่สุดโดยนำผลผลิตมาใช้ประโยชน์ แนวทางการในการทำเกษตรธรรมชาติมีดังนี้
1. การปรับปรุงดินให้เหมาะสมกับการปลูก
ดินนั้นเปรียบเหมือนบ้านของต้นพืชซึ่งเป็นที่อยู่อาศัยเกาะยึด เจริญเติบโต เป็นแหล่งอาหาร น้ำ อากาศ อาศัยในการดำรงชีพของพืช ถ้าดินอยู่ในสภาวะที่เอื้ออำนวยต่อการเจริญเติบโตของพืชกล่าวคือมีสมบัติทางกายภาพ เคมี ชีวภาพที่เหมาะสมกับการดำรงชีพของพืชอย่างยั่งยืน หมุนเวียนเป็นวัฏจักรที่เหมาะสมอยู่เสมอ ย่อมเป็นผลให้พืชแข็งแรงทั้งรากและลำต้นมีการเจริญเติบโตและให้ผลผลิตได้อย่างสม่ำเสมอ การปรับปรุงดินให้เหมาะสมกับการเจริญเติบโตของพืชนี้ ถ้ามนุษย์เป็นผู้กระทำ เช่น การขุด ไถพรวนดิน จำเป็นต้องกระทำอยู่เสมอไม่ยั่งยืน ในกระบวนการของธรรมชาติจะยั่งยืนดีกว่า เนื่องจากเกิดสภาพการหมุนเวียนของชีวิต การถ่ายเทของพลังงาน ทำให้ธาตุอาหารหมุนเวียนอยู่เสมอเป็นกลไกด้วยตัวระบบเอง
1.1 วัตถุประสงค์ของการปรับปรุงดิน ดังนี้
1.1.1 ปรับปรุงสมบัติของดิน การปลูกพืชให้เจริญเติบโตดี ดินจะต้องมีสมบัติทางกายภาพกล่าวคือการระบายน้ำ การระบายอากาศ การเก็บกักธาตุอาหารได้ดี สมบัติทางเคมีนั่นคือมีธาตุอาหารต่าง ๆ ที่อยู่ในรูปที่พืชใช้ประโยชน์ได้ทั้งชนิดและปริมาณอย่างพอเพียงและสมบัติทางชีวภาพคือมีสิ่งมีชีวิตต่าง ๆ โดยเฉพาะจุลินทรีย์พอเพียงทั้งชนิด ปริมาณและประชากรที่จะช่วยเสริมสร้างธาตุอาหารพืชและปรับปรุงสมบัติของดิน มีโครงสร้างของดินที่ส่งเสริมการเก็บธาตุอาหารและน้ำให้พืชใช้ประโยชน์ ส่งเสริมการดำรงชีพของชีวิตในดิน การเจริญของรากพืช เป็นดินที่อุดมสมบูรณ์สำหรับพืช รวมถึงมีอินทรียวัตถุที่เป็นอาหารของจุลินทรีย์ เพื่อเพิ่มมวลชีวภาพให้แก่ดินอย่างพอเพียง
1.1.2 ปรับปรุงสภาพแวดล้อมในดิน การดำรงชีวิตอยู่ของชีวิตในดินรวมถึงต้นพืชนั้นจะต้องมีสภาพแวดล้อมที่เหมาะสม กล่าวคือมีความชื้น อุณหภูมิ ปริมาณอากาศที่หายใจอย่างเหมาะสม ในดินที่มีธาตุอาหารหมุนเวียนพอเพียงสำหรับสิ่งมีชีวิตและมีสิ่งมีชีวิตมากพอทั้งชนิดและจำนวนจะเกิดกลไกการควบคุมภายในวงจรเอง ทำให้มีสภาพแวดล้อมที่เหมาะสม
1.2 วิธีการดำเนินการปรับปรุงดิน การทำให้ดินมีสมบัติดีขึ้นนั้นมีวิธีดำเนินการดังนี้
1.2.1 เติมอินทรียวัตถุลงในดิน อินทรียวัตถุเป็นส่วนประกอบที่สำคัญของสิ่งมีชีวิต ประกอบด้วยธาตุสำคัญคือคาร์บอน ไฮโดรเจน ออกซิเจน ไนโตรเจน ฟอสฟอรัส และกำมะถัน การเติมอินทรียวัตถุลงในดินเพื่อให้ชีวิตในดินรวมถึงพืชปลูกด้วยมีอาหารพอเพียงต่อการดำรงชีพ วัตถุอินทรีย์ที่เติมลงในดินเพื่อให้ธาตุอาหารพืชนำไปใช้ประโยชน์ได้เรียกว่าปุ๋ยอินทรีย์ มีดังนี้
1.2.1.1 ปุ๋ยคอก ได้แก่มูลสัตว์ต่าง ๆ รวมทั้งขน เล็บและหนังจากสัตว์
1.2.1.2 ปุ๋ยพืชสด ได้แก่การปลูกพืชที่เจริญเติบโตรวดเร็ว มีลำต้นที่สลายตัวง่ายเพื่อไถกลบลงในดินในดิน
1.2.1.3 ปุ๋ยหมัก ได้แก่ซากพืช ซากสัตว์ เศษพืช วัสดุอินทรีย์ที่เหลือใช้ที่นำมาหมักอาจรวมกับปุ๋ยคอกด้วยหรือไม่ก็ได้ หมักจนสลายตัวดี
1.2.1.4 เศษซากพืช ได้แก่ตอซังพืช ซากใบและกิ่งไม้ รากพืช
1.2.1.5 เศษซากสัตว์ ได้แก่กระดูกสัตว์ป่น ซากสัตว์
1.2.1.6 ขยะในครัวเรือน ได้แก่เศษอินทรียวัตถุที่สลายได้ง่าย ๆ มีโครงสร้างไม่ซับซ้อน เศษผัก เปลือกผลไม้ เศษอาหาร
1.2.1.7 ผลพลอยได้จากโรงงานอุตสาหกรรมแปรรูปผลผลิตเกษตร ได้แก่ ชานอ้อย กากมันสำปะหลัง เป็นต้น
1.2.1.8 น้ำทิ้ง ได้แก่น้ำทิ้ง น้ำเสียจากโรงงานอุตสาหกรรม หรือชุมชน
1.2.1.9 ปุ๋ยชีวภาพ ได้แก่เชื้อไรโซเบียม ไมคอร์ไรซา แหนแดง
1.2.1.10 น้ำสกัดชีวภาพ ได้แก่น้ำที่หมักด้วยกากน้ำตาลกับชิ้นส่วนอวบน้ำของพืชหรือเศษอาหารในครัวเรือนในสภาพสด หมักในสภาพไร้ออกซิเจน นาน 7-14 วัน กรองเอาแต่น้ำ น้ำที่กรองได้เรียกว่าน้ำสกัดชีวภาพ
1.2.2 จัดการให้มีสิ่งมีชีวิตในดิน สิ่งมีชีวิตในดินประกอบด้วยสัตวชาติและพฤกษชาติมหัพภาคและจุลภาคนั้นต่างอาศัยอยู่ในดินตามช่องว่างภายในดิน ต่างประกอบกิจกรรมทั้งให้คุณและโทษต่อพืชได้ ประกอบด้วยชีวิตที่สำคัญดังนี้
1.2.2.1 พืช โดยเฉพาะพืชที่มีขนาดใหญ่เป็นกลุ่มที่มีอิทธิพลต่อดินสูง รวมทั้งสาหร่าย แบคทีเรียและสัตว์เซลล์เดียวที่สังเคราะห์แสงได้ พืชเหล่านี้จะสร้างสารอินทรีย์และปล่อยให้คลุกเคล้ากับดินเป็นแหล่งพลังงานของชีวิตในดิน ช่วยสะสมธาตุอาหารต่าง ๆ ทิ้งไว้ในดิน ต้นพืชเหล่านี้โดยเฉพาะพืชที่มีขนาดใหญ่จะหยั่งรากลงในดิน ทำให้เกิดช่องว่างของเม็ดดิน ก่อให้เกิดการสร้างโครงสร้างของเม็ดดิน การคลุกเคล้าของสารอินทรีย์ภายในดินมีการเคลื่อนที่ของน้ำ อากาศ กระทบต่อสัดส่วนและกิจกรรมของสิ่งมีชีวิตในดิน การเปลี่ยนแปลงของอุณหภูมิดิน
1.2.2.2 สัตวชาติมหัพภาคและจุลภาคในดิน สัตวชาติจุลภาคที่พบในดิน เช่น สัตว์เซลล์เดียว ไส้เดือนฝอย ไรหมุน หนอนจักร ยูกลีนา อะมีบา อาศัยอยู่ในดินมากมาย นอกจากนี้ยังพบสัตวชาติมหัพภาคชนิดต่าง ๆ เช่น ไร ไส้เดือนดิน แมลง กิ้งกือ ตะขาบ แมงมุม เป็นต้น หรือสัตว์ที่มีขนาดใหญ่ขึ้น เช่น งู หนู คางคก กบ เขียด อึ่งอ่าง เป็นต้น อาศัยในดิน แต่ที่สำคัญและมีบทบาทต่อดินจะเป็นสัตวชาติมหัพภาคและจุลภาคในดิน เช่น ไรหมุน มด ปลวก ไส้เดือนดิน หรือไส้เดือนฝอย สัตว์เซลล์เดียวรวมทั้งแมลงต่าง ๆ เมื่อมันขุดคุ้ย ดูดกินอาหารหรือเคลื่อนที่ภายในดินทำให้เกิดช่องว่างในดิน เกิดการหมุนเวียนของอากาศและน้ำในดินรวมทั้งการผสมคลุกเคล้าของสารอินทรีย์และสารอนินทรีย์ให้เข้ากันได้ดีขึ้น ดินจะมีการถ่ายเทอากาศดี ดูดซึมน้ำได้ดีขึ้น ช่วยสลายอินทรียวัตถุให้มีขนาดเล็กลง เพิ่มพื้นที่ผิวสัมผัสให้จุลินทรีย์ เช่น รา แบคทีเรีย แอกติโนมัยซิสต์เข้าสลายได้ง่ายขึ้น นอกจากนี้การอยู่ร่วมกันผู้ล่า ผู้ถูกล่า เช่น ไรหมุน ไส้เดือนฝอย กินแบคทีเรีย รา หรือรากินไส้เดือนฝอย รากินแบคทีเรีย เป็นต้น ทำให้สัดส่วนของสิ่งมีชีวิตในดินที่มีความสัมพันธ์ต่อกันและต่อสภาพแวดล้อม เกิดเป็นระบบนิเวศในดินเข้าสู่ภาวะสมดุลเกิดชุมชีพขั้นสุดในดินขึ้น
1.2.2.3 จุลินทรีย์ในดิน เป็นสิ่งมีชีวิตเล็ก ๆ อาศัยอยู่ในดินทั่วทุกแห่ง โดยเฉพาะบริเวณที่มีรากพืช จุลินทรีย์มีทั้งที่สร้างอาหารเองได้อาจเป็นจุลินทรีย์ที่สังเคราะห์อาหารด้วยกระบวนการสังเคราะห์จากพลังงานแสงและพลังงานจากปฏิกิริยาทางเคมีรวมถึงจุลินทรีย์ที่สร้างอาหารเองไม่ได้ต้องใช้อินทรียวัตถุเป็นแหล่งอาหารด้วย
การจัดการให้มีสิ่งมีชีวิตในดินดำเนินการได้ มี 2 วิธี คือการเติมปุ๋ยอินทรีย์ หรือซากอินทรียวัตถุพร้อมสัตวชาติจุลภาค พฤกษชาติจุลภาคและจุลินทรีย์ลงในดิน (โดยปกติเศษซากอินทรียวัตถุ หรือปุ๋ยอินทรีย์จะมีสิ่งมีชีวิตเหล่านี้ติดมาด้วยเสมอ) หรืออาจใช้น้ำสกัดชีวภาพราดลงดินในแปลงปลูกก็เป็นการเพิ่มจุลินทรีย์ดินได้อีกทางหนึ่ง มิเช่นนั้นก็อาจเติมสิ่งมีชีวิตลงในดินโดยตรงก็ได้ เช่น ใส่เชื้อไรโซเบียม ไรคอร์ไรซา คลุกกับดินในแปลงปลูก หรือปล่อยไส้เดือนดินลงในแปลงปลูกโดยตรง
2. การปลูกพืชร่วมแบบอาศัยซึ่งกันและกัน
เนื่องจากพืชแต่ละชนิดผลิตสารขึ้นมาตามส่วนต่าง ๆ ไม่ว่าจะเป็นส่วนใบ ลำต้น ผล ราก ทำให้เกิดสารหรือกลิ่นแพร่กระจายไปในบริเวณพื้นที่ปลูกพืชหรือกระจายไปในดินแตกต่างกันเรียกว่าสารขับจากพืช สารต่าง ๆ เหล่านี้จะมีผลต่อชีวิตต่าง ๆ ที่อยู่รอบข้างอาจช่วยสนับสนุน ส่งเสริมหรือเข้าทำลายชีวิตอื่นได้ มีผลยับยั้ง หรือส่งเสริมการเจริญเติบโตของพืช หรือพึ่งพาอาศัยช่วยบังแสงแดดให้แก่พืช เช่น การปลูกไม้ผลร่วมกับดาหลา ร่มเงาจากไม้ผลจะช่วยให้ดาหลาเจริญงอกงามได้ดี หรือการปลูกกระเพราร่วมกับผักวงศ์กะหล่ำจะพบว่ากลิ่นของสารใบกระเพราขับออกมาช่วยไล่แมลงในบริเวณใกล้เคียงได้ ทำให้พืชที่ปลูกร่วมมีแมลงลดลง
เนื่องจากการปลูกพืชต้องการสร้างส่วนประกอบของธรรมชาติให้ครบในพื้นที่เพาะปลูกซึ่งมีจำกัด จำเป็นที่จะต้องกำหนดวัตถุประสงค์ที่สำคัญที่ได้จากพืชปลูก เพื่อให้กลไกธรรมชาติในแปลงปลูกที่จำกัดดำเนินไปได้ครบกระบวนการของมัน การเลือกพืชปลูกในแปลงปลูกควรจัดให้สอดคล้องกับวัตถุประสงค์ต่อไปนี้
2.1 ผลผลิตเพื่อการใช้สอยและจำหน่าย การเลือกปลูกพืชเพื่อการผลผลิตที่นำมาใช้ประโยชน์ในข้อนี้มีแนวทางพิจารณาดังนี้
2.1.1 เลือกปลูกพืชเพื่อการผลิตและจำหน่าย ควรเลือกพืชที่เป็นพืชเศรษฐกิจ เพื่อจำหน่ายและสร้างรายได้รวมทั้งสามารถนำมาบริโภคใช้สอยในครัวเรือนได้
2.1.2 เลือกปลูกพืชเพื่อการใช้สอย ไม้ใช้สอยเป็นต้นไม้ที่ปลุกขึ้นเพื่อใช้สอยในครัวเรือน เช่น สน ยูคาลิปตัส พืชผักสมุนไพร พืชผักสวนครัวที่บริโภคในครัวเรือน ควรกำหนดพื้นที่ให้ใกล้ที่พัก เพื่อสะดวกในการนำมาใช้สอย
2.2 ผลผลิตเพื่อการควบคุมธรรมชาติในแปลงปลูกการวางแผนเพื่อการเกษตรธรรมชาติ เกษตรกรจำเป็นต้องเสียสละพื้นที่บางส่วนหรือรายได้ที่ควรเพิ่มขึ้นบ้างเพื่อให้เกิดระบบธรรมชาติในแปลงปลูก พืชที่ปลูกด้วยวัตถุประสงค์นี้อาจเป็นพืชที่สามารถสร้างรายได้ให้กับเกษตรกรได้ ถ้าเลือกปลูกพืชได้เหมาะสม แต่รายได้ที่เกิดขึ้นอาจจะไม่เท่าพืชเศรษฐกิจในส่วนของวัตถุประสงค์เพื่อสร้างรายได้โดยตรง แต่การกำหนดพืชปลูกเพื่อควบคุมธรรมชาติในแปลงปลูกช่วยลดต้นทุนในการจัดการแปลงปลูกของเกษตรกรและยังเอื้ออำนวยให้ผลผลิตของพืชเศรษฐกิจมีคุณภาพดี ปริมาณสูงนับว่าสามารถทดแทนรายได้ที่สูญเสียไปจากพืชหลักอย่างคุ้มค่าเพราะเกษตรกรจะเสียค่าใช้จ่ายลดลงมากกว่ารายได้ที่ลดลงนั่นเอง การวางแผนปลูกพืชเพื่อควบคุมธรรมชาติในแปลงปลูกจะต้องกำหนดพืชให้ครอบคลุมถึงวัตถุประสงค์ต่อไปนี้
2.2.1 ควบคุมความอุดมสมบูรณ์ของดิน
2.2.2. ควบคุมสมบัติทางกายภาพ ชีวภาพและเคมีของดิน
2.2.3. การอนุรักษ์ดิน
2.2.4. ควบคุมความชื้นในดินและบรรยากาศ
2.2.5. ควบคุมศัตรูพืช
2.2.6. แนวป้องกันลม
2.2.1 ควบคุมความอุดมสมบูรณ์ของดิน ได้แก่พืชที่ให้ธาตุอาหารต่าง ๆ แก่ดินได้มาก พืชชนิดนี้อาจเป็นพืชเศรษฐกิจที่ช่วยสร้างรายได้ด้วย เป็นพืชบำรุงดิน เป็นไม้ยืนต้น ไม้ใช้สอย ไม้บังลมที่เติบโตเร็ว เป็นพืชที่ปลูกเป็นปุ๋ยพืชสดโดยตรง เป็นพืชที่สามารถตรึงไนโตรเจนเพิ่มความอุดมสมบูรณ์ให้แก่ดินได้แก่ปอเทือง ถั่วพร้า ถั่วลิสง ถั่วเหลือง มะขามเทศ กระถิน จามจุรี นนทรี เป็นต้น นอกจากควรเป็นพืชตระกูลถั่วแล้วควรเป็นต้นพืชที่ให้มวลชีวภาพ หรือส่วนต่าง ๆ หรือตอซังแก่ดินได้มาก เพื่อสลายตัวให้ความอุดมสมบูรณ์แก่ดินและช่วยปรับปรุงสมบัติทางกายภาพ ชีวภาพและเคมีแก่ดิน
2.2.2 ควบคุมสมบัติทางกายภาพ ชีวภาพและเคมีของดิน ได้แก่พืชที่มีมวลชีวภาพสูง เช่น เป็นต้นพืชที่มีใบร่วงง่าย สร้างใบใหม่ได้เร็ว หรือตอซังมีมาก เช่น กล้วย จามจุรี นนทรี ไผ่ เป็นต้น พืชที่ใช้ควบคุมสมบัติของดินนี้อาจใช้ชนิดเดียวกันกับที่ให้ความอุดมสมบูรณ์แก่ดินและเป็นพืชเศรษฐกิจด้วย การเลือกพืชชนิดใดชนิดหนึ่งอาจทำหน้าที่ได้หลายอย่างทั้งให้รายได้ ทำให้ดินอุดมสมบูรณ์ ทำให้สมบัติของดินดี อนุรักษ์ดินและน้ำไว้ได้ ช่วยกำจัดแมลง เป็นแนวกำบังลม เป็นต้น
2.2.3 การอนุรักษ์ดิน ได้แก่พืชที่มีรากแผ่กระจายเกาะยึดดินได้ดี มีลำต้นทอดแตกแขนงไปตามผิวดิน รากเกาะยึดคลุมดินเป็นบริเวณกว้าง หรือพุ่มเตี้ยคลุมดินได้ดี เช่นถั่วลาย ถั่วฝักยาวไร้ค้าง ผักบุ้ง ไผ่ หญ้าแฝก เป็นต้น พืชเหล่านี้จะช่วยลดแรงปะทะของน้ำไม่ให้หยดน้ำกระแทกผิวดินให้แน่นและรากยังยึดดินไว้ ช่วยซับน้ำและธาตุอาหาร ลดการกัดกร่อน การกร่อนของดิน
2.2.4 ควบคุมความชื้นในดินและบรรยากาศ ได้แก่พืชที่มีรากแผ่กระจายลึกประสานกันแน่นเพื่อจับยึดน้ำไว้ในดินได้ดีและมีการคายน้ำสูงเพื่อทำให้บรรยากาศมีความชื้นสูง พืชที่ปลูกเพื่อวัตถุประสงค์นี้อาจเป็นไม้ยืนต้นชนิดต่าง ๆ รวมทั้งไม้ผลด้วย
2.2.5 การควบคุมศัตรูพืช ได้แก่พืชสมุนไพรสร้างรายได้ซึ่งสามารถสร้างรายได้และ กำจัดโรค แมลงได้ด้วย เช่น ตะไคร้ ข่า พริก กระเทียม สะเดา กระเพรา เป็นต้น เมื่อปลูกพืชเหล่านี้ในกลุ่มพืชที่อ่อนแอต่อโรคและแมลงช่วยให้แมลงไม่กล้าเข้าใกล้ ปลูกพืชที่ต้านทานโรค หรือปลูกพืชที่มีระบบรากเป็นที่อาศัยของเชื้อราไมโคไรซา ทำให้เกิดความต้านทานต่อโรคพืชในระบบรากและยังช่วยดึงฟอสฟอรัสในดินมาใช้ประโยชน์ได้มากขึ้น
2.2.6 แนวป้องกันลม พืชบังลมเป็นพืชที่ปลูกเพื่อรับแรงปะทะของลมที่เข้าสู่แปลงปลูก ช่วยลดความเร็วลม ทำให้ลดความเสียหายที่เกิดจากลมโดยเฉพาะการร่อนของดินโดยมีลมเป็นสาเหตุสำคัญ การปลูกพืชเป็นแนวป้องกันลม ควรใช้ต้นไม้ยืนต้นมีพุ่มแผ่กระจายแน่น เรือนยอดสูง จะช่วยลดแรงลมที่เข้าสู่แปลงปลูกได้ดี
3. การจัดการเกี่ยวกับศัตรูพืชโดยไม่ใช้สารเคมี
การเจริญเติบโตของพืชที่มีความสม่ำเสมอส่วนหนึ่งเกิดจากปัจจัยที่เกี่ยวข้องที่ไม่มีชีวิตเป็นปัจจัยแวดล้อม เช่น แสงสว่าง อุณหภูมิ ความชื้น เป็นต้น อีกส่วนหนึ่งเป็นปัจจัยที่มีชีวิตที่เข้ามาระงับการเจริญของพืชได้แก่ศัตรูต่าง ๆ เช่นโรค แมลง วัชพืช เป็นต้น ศัตรูเหล่านี้นับว่ามีผลต่อการเจริญเติบโตของพืช สามารถทำให้พืชหยุดการเจริญเติบโต ผลผลิตเสียหาย ดังนั้นการควบคุมศัตรูพืชให้ทวีจำนวนในอัตราจำกัดจะไม่ทำให้ผลผลิตเสียหาย การควบคุมโดยการไม่ใช้สารเคมีนั้นเป็นการจัดระบบนิเวศให้แก่พืชให้สามารถอยู่ร่วมกับชีวิตต่าง ๆ ได้โดยอาศัยจุลินทรีย์ต่าง ๆ ช่วยทำลายศัตรูพืช ป้องกันโรคพืช แมลงศัตรูพืชหรือวัชพืชรวมทั้งแมลงที่เป็นตัวเบียน แมลงที่ล่าศัตรูพืชต่าง ๆ โดยเกษตรกรควรมีความรู้ถึงความสัมพันธ์ของระบบการปลูกพืชและศัตรูพืชชนิดต่าง ๆ เพื่อการวางแผนในการควบคุมศัตรูพืชได้อย่างเหมาะสมอีกทั้งเข้าใจปัจจัยแวดล้อมที่เกี่ยวข้องได้อย่างเหมาะสมพร้อมทั้งจัดการในไร่นาได้อย่างถูกต้อง จัดให้มีการปลูกพืชร่วมเป็นระบบนิเวศที่พึ่งพากันอย่างถูกต้องทั้งทางกายภาพ ชีวภาพและเคมี แนวทางการจัดการศัตรูพืชมีดังนี้
3.1 การควบคุมสภาพแวดล้อม จัดการให้สภาพแวดล้อมได้แก่ อุณหภูมิ ความชื้น แสง การถ่ายเทอากาศ เป็นต้น มีลักษณะไม่เหมาะสมต่อการเจริญของศัตรูพืช
3.2 การกระตุ้นชีวิตปฏิปักษ์กับศัตรูพืช จัดการสภาพแวดล้อมหรือเพิ่มประชากรหรือส่งเสริมชีวิตปฏิปักษ์กับศัตรูพืช ทั้งผู้ล่า ผู้เบียนเพื่อให้มีจำนวนมากพอที่จะควบคุมศัตรูพืช
3.3 การปลูกพืชหนีศัตรูพืช การจัดการเกี่ยวกับระยะเวลาปลูกพืชที่อยู่ในระยะที่ไม่มีศัตรูพืชระบาด
การดำเนินการตามข้างต้นนี้จำเป็นต้องผสมผสานเข้าด้วยกันในลักษณะพึ่งพาหรือดำเนินการแบบบูรณาการ จะใช้วิธีใดวิธีหนึ่งโดยเฉพาะไม่ได้ ถ้ามีการจัดการศัตรูพืชดีพอไม่ว่าจะเป็นการจัดการดินหรือใช้พันธุ์ต้านทาน การปลูกพืชหมุนเวียน การรักษาความสะอาด การจัดการให้มีศัตรูธรรมชาติ (การใช้สารเคมีจะทำให้การบริหารศัตรูธรรมชาติเสียไป) จะช่วยให้ผลผลิตพืชที่ได้มีคุณภาพและปริมาณพอเพียง
ระบบนิเวศในดิน
การศึกษาและเข้าใจในระบบนิเวศของดินสามารถช่วยให้การเพาะปลูกพืชโดยระบบเกษตรธรรมชาติมีการจัดการดินได้ดีขึ้นเนื่องจากทราบอันตรกิริยาระหว่างสิ่งมีชีวิตในดินที่มีต่อกันและมีต่อสมบัติด้านต่างๆ ของดินไม่ว่าจะเป็น สมบัติทางกายภาพ เคมี ชีวภาพ ล้วนแล้วเป็นผลที่เกิดจากสิ่งมีชีวิตในดินที่กระทำต่อกันทั้งสิ้น เกิดสภาพเป็นแรงขับเคลื่อนของชีวิตในดิน หรืออาจเรียกได้ว่าดินมีชีวิต หรือ การเกิด ดุลยภาพของสิ่งมีชีวิตในดิน โดยที่สิ่งมีชีวิตในดินอยู่ร่วมกันได้ทั้งภาวะเป็นกลาง ภาวะอิงอาศัย ภาวะเสริม ภาวะ สมชีพ ช่วยเหลือเกื้อกูลอาศัยซึ่งกันและกัน หรือได้ประโยชน์เพียงฝ่ายเดียว โดยการทำความเดือดร้อนให้อีกฝ่ายเป็นภาวะการเบียน ภาวะการล่าเหยื่อเพื่อนำอีกฝ่ายมาเป็นอาหารในการดำรงชีพ ภาวะการแข่งขันกันและเกิดภาวะยับยั้งกันนั้นเป็นผลให้ชุมชีพของชีวิตพัฒนาซับซ้อนไปมากขึ้นจนถึงจุดสูงสุดที่เป็นชุมชีพขั้นสุดในดินขึ้น ที่จุดนี้สิ่งมีชีวิตทั้งหลายเจริญเติบโตล้อมรอบและท่ามกลางซึ่งกันและกัน มีการพัฒนาเปลี่ยนแปลงชนิดและจำนวนตามลำดับของการเกิดเจริญเติบโต ตายและเหลือคงอยู่พัฒนาไป
สิ่งมีชีวิตที่เริ่มต้นก่อนจัดเป็นสิ่งที่มีชีวิตปฐมภูมิใช้อินทรียวัตถุก่อน เมื่อสิ่งมีชีวิตปฐมภูมิเริ่มเปลี่ยนแปลงลดจำนวนลงเพราะอาหารลดน้อยลงหรือโดนล่าหรือมลภาวะเป็นพิษเนื่องจากความแออัดของประชากรก็จะเริ่มมีชีวิตทุติยภูมิเป็นลำดับมา ชีวิตทุติยภูมิอาจเป็นผู้ล่าชีวิตปฐมภูมิก็ได้หรือใช้สารที่ชีวิตปฐมภูมิสร้างขึ้นมา ต่อมาชีวิตตติยภูมิเกิดขึ้นเป็นลำดับไปเรื่อย ๆ เช่นนี้จนอาหารหมดไป จัดเป็นสมดุลในดิน เกิดเป็นระบบนิเวศในดินซึ่งมีความสำคัญมาก เพราะดินเป็นแหล่งอาศัยและอาหารของพืช ระบบนิเวศในดินจะช่วยสร้างความอุดมสมบูรณ์ภายในดินและมีผลต่อความสมบูรณ์ของพืช
ส่วนประกอบของเกษตรธรรมชาติ
การพัฒนาการเพาะปลูกไปสู่กระบวนการทางธรรมชาตินั้นจำเป็นต้องเข้าใจแนวคิดเชิงระบบของระบบนิเวศที่ก่อให้เกิดผลลัพธ์ที่เป็นกระบวนการทางธรรมชาติจัดเป็นองค์ประกอบของเกษตรธรรมชาติที่เป็นส่วนสำคัญของระบบนิเวศยั่งยืน ส่วนประกอบของเกษตรธรรมชาติมีดังนี้
1. เกิดการหมุนเวียนสารอาหารมาใช้ใหม่ ในระบบธรรมชาติที่สมบูรณ์นั้นจะต้องเอื้อให้ทรัพยากรที่มีอยู่ไม่หมดสิ้น มีโอกาสหมุนเวียนกลับมาใช้อีก เช่น การตรึงไนโตรเจนของจุลินทรีย์ ทำให้ปริมาณไนโตรเจนในดินมีโอกาสเพิ่มสูงขึ้นอยู่เสมอ ไม่ลดปริมาณลงจนเป็นที่ขาดแคลนของพืชและจุลินทรีย์ หรือปริมาณคาร์บอนที่มีโอกาสเติมลงในดินเสมอ พืชจึงได้คาร์บอนโดยไม่ขาดแคลน ในกระบวนการทางธรรมชาติพืชดูดธาตุอาหาร มีการใช้ขุยอินทรีย์ไปเท่าใดย่อมมีโอกาสคืนสู่ดินในจำนวนเท่ากัน หรือมากกว่าที่มีอยู่เสมอทำให้เกิดความสมดุลด้วยตัวระบบเอง แต่ด้วยวิธีการจัดการโดยใช้วัสดุอื่น ๆ เข้าแทนที่อาหาร ความอุดมสมบูรณ์ที่พืชดูดไปใช้ เช่นการใส่ปุ๋ยเคมี สารสังเคราะห์ ขาดการคืนจุลินทรีย์ ขุยอินทรีย์กลับคืนลงสู่ดิน ความสมดุลที่เกิดจากการหมุนเวียนใช้ทรัพยากรใหม่จึงเสียไป ดังนั้นการจัดการที่สำคัญจะต้องเอื้อให้สารอาหารที่มีอยู่สามารถหมุนเวียนกลับมาใช้ใหม่ได้โดยตัวมันเอง เช่นการใช้เศษซากพืช ซากสัตว์ในฟาร์มเติมลงดินได้ซากอินทรียวัตถุ ขุยอินทรีย์ จุลินทรีย์ที่เกี่ยวข้องกลับคืนมา
การจัดการให้สารอาหารหมุนเวียนมาใช้ใหม่ได้อย่างต่อเนื่องย่อมทำให้เกิดความยั่งยืนทางด้านทรัพยากรการผลิต นับว่าเป็นสิ่งที่สำคัญเพราะเป็นหลักประกันให้ไม่ขาดแคลนวัตถุดิบในการผลิตทางการเกษตรและช่วยให้ต้นทุนการผลิตต่ำ
2. การเตรียมแปลงเชิงอนุรักษ์ ได้แก่การอนุรักษ์และฟื้นฟูทรัพยากรต่าง ๆ ลดการไถพรวน ลดประเพณีปฏิบัติ (เป็นการปฏิบัติใด ๆ ต่อดินเพื่อการบำรุงรักษาพืชด้วยการใช้เครื่องจักรและเครื่องมือต่าง ๆ ที่กระทำต่อเนื่องมานาน เช่น การไถพรวนดิน) หรือกระบวนการรบกวนดินด้วยวิธีต่าง ๆ ลดการซึมชะของหน้าดิน ลดการกร่อนของดิน อาจใช้วัสดุคลุมดิน อินทรียวัตถุคลุมดิน หรือปลูกพืชคลุมดิน ละเว้นวิธีการที่จะทำให้ดินอัดตัวแน่นยากต่อการชอนไชของรากพืช เปิดโอกาสสร้างเสริมแต่สิ่งสนับสนุนให้เกิดสภาพการฟื้นฟูดินทั้งทางกายภาพ ชีวภาพและเคมีอย่างสูงสุดโดยการใช้ปุ๋ยหมัก เติมอินทรียสาร ขุยอินทรีย์ในปริมาณมากพอ เติมจุลินทรีย์ดินและสิ่งมีชีวิตเล็ก ๆ ในดินรวมทั้งไส้เดือนดิน ให้แก่ดินในปริมาณมากพอที่จะอำนวยให้เกิดกิจกรรมในการฟื้นฟูดินได้อย่างสมบูรณ์
3. การสร้างสรรค์สิ่งแวดล้อม ทำให้สิ่งแวดล้อมเหมาะสมต่อการดำรงชีพของชีวิตในดินโดยการลดหรือการหลีกเลี่ยงการสร้างมลภาวะต่อสิ่งแวดล้อม เพื่อจรรโลงสิ่งมีชีวิตในดินให้ทำกิจกรรมได้อย่างเหมาะสม เพื่อให้ผลผลิตสามารถตอบสนองต่อผู้บริโภคที่ต้องการผลผลิตที่ไม่ปนเปื้อนสารพิษและตกค้างในสิ่งแวดล้อม
4. การมีอันตรกิริยาเชิงชีวภาพสูงสุด การมีอันตรกิริยาของสิ่งมีชีวิตทั้งมวลทั้งพืช สัตว์ จุลินทรีย์ในทางสร้างสรรค์ประโยชน์ต่อพืช ต่อสภาพแวดล้อม ใช้สภาวะของความเป็นปฏิปักษ์ให้เกิดประโยชน์สูงสุดต่อพืช สิ่งมีชีวิตเหล่านี้มีกระทบกันต่อไปเป็นวงจรของชีวิตในชุมชีพที่ต่อเนื่องกัน การจัดการความสัมพันธ์ในส่วนนี้อย่างเหมาะสมจะช่วยให้พืชเจริญเติบโตดี ผลผลิตสูง แข็งแรง ปราศจากศัตรูพืช
5. การจัดระบบการปลูกพืชที่เหมาะสมกับศักยภาพการผลิตการจัดการเกี่ยวกับระบบการปลูกพืชให้มีอันตรกิริยาในเชิงสร้างสรรค์ การคัดเลือกโดยพืชให้อยู่อาศัยร่วมกันแบบพึ่งพากัน การปลูกพืชแซมพร้อมทั้งปลูกพืชต่างระดับไปด้วย เป็นการทำให้พื้นที่เพื่อการผลิตมีศักยภาพสูง เลือกพืชที่ให้ผลตอบแทนสูงเพื่อเพิ่มรายได้ การผสมผสานทั้งพืชและสัตว์ทำให้เกิดความหลากหลายเกิดความมั่นคงทางด้านรายได้ ลดการเสี่ยงจากความเสียหายของการผลิต
6. การเสริมสร้างความอุดมสมบูรณ์ของดินในระยะยาว การจัดการให้พื้นที่ดินมีความอุดมสมบูรณ์อยู่เสมอและตลอดไปเฉกเช่นป่าธรรมชาติเป็นสิ่งสำคัญ ทำได้โดยการเติมอินทรียสาร ได้แก่ซากพืช ตอซังต่างๆ ปุ๋ยหมัก ปุ๋ยคอกรวมทั้งการไถกลบปุ๋ยพืชสดในปริมาณที่มากพอ ลงในดินอย่างสม่ำเสมอตลอดระยะเวลาการเพาะปลูก นอกจากการเติมอินทรียสารเพื่อให้สลายตัวเป็นอินทรียวัตถุ ขุยอินทรีย์แล้ว การเติมจุลินทรีย์ ปุ๋ยชีวภาพ สิ่งมีชีวิตเล็ก ๆ ลงในดิน นับว่าเป็นสิ่งช่วยเพิ่มความอุดมสมบูรณ์ให้แก่ดินพร้อมทั้งอย่าปล่อยให้ดินว่างปราศจากพืชปกคลุม หรือสิ่งคลุมดิน
7. มีระบบการป้องกันภัยให้พืชด้วยตนเอง เกษตรธรรมชาติเป็นการเกษตรที่เกิดวงจรของกลไกทำหน้าที่ได้เอง ดังนั้นพืชปลูกจะมีความแข็งแรงสมบูรณ์ได้จะต้องปราศจากศัตรูพืชรบกวน การจัดการเพื่อสร้างกลไกให้พืชในชุมพืชและชีวิตในชุมชีพดำเนินชีวิตแล้วได้ระบบการป้องกันภัยให้พืชปลูกได้ด้วยตัวระบบเองเป็นสิ่งสำคัญ
8. พันธุ์พืชและพันธุ์สัตว์ที่ตอบสนองต่ออินทรีย์ การใช้พันธุ์พืชและพันธุ์สัตว์ที่ตอบสนองต่ออินทรียสาร ต่อจุลินทรีย์ และต่อสภาพแวดล้อมที่เหมาะสม เพื่อสร้างสมดุลในชุมพืช จะช่วยให้ผลผลิตมีคุณภาพและปริมาณที่มีประสิทธิภาพ ซึ่งงานการคัดเลือกและปรับปรุงพันธุ์พืช หรือพันธ์สัตว์เป็นงานที่ต้องใช้เวลา ทำให้ความสำเร็จของเกษตรธรรมชาติต้องใช้เวลานานนับหลายปี
ดังนั้นการทำการเกษตรธรรมชาติจึงเป็นการทำการเกษตรที่ยั่งยืน มั่นคง ได้ผลผลิตอินทรีย์ ไม่มีอันตรายต่อตัวเกษตรกรและปลอดภัยต่อผู้บริโภค การปรับกระบวนการทำการเกษตรโดยพึ่งพิงสารเคมีไม่ว่าจะเป็นปู๋ยเคมี สารเคมีในการกำจัดแมลงเป็นการผลิตโดยการเลียนแบบธรรมชาตินั้นเป็นงานที่ต้องอาศัยเวลาจึงจะประสบความสำเร็จ ท่านที่สนใจอาจหาอ่านรายละเอียดได้จากเอกสารเรื่องเกษตรธรรมชาติ เรียบเรียงโดย รศ. รินทรา ทิมา ซึ่งมีอยู๋ ณ สำนักวิทยบริการของมหาวิทยาลัยราชภัฎนครราชสีมา